Noqonuniy P2P-savdo O'zbekistonda: tahdidlar, tekshiruvlar va sud jarayoni
Nega litsenziyasiz kriptoaktivlar oldi-sottisi ma'muriy qamoq va texnika musodarasiga olib kelmoqda? Ichki ishlar organlari P2P-treyderlarni qanday aniqlaydi va qonunbuzarlarni nimalar kutadi?
Qonunchilikdagi katta o'zgarish. 2024-yil 19-aprelda kuchga kirgan O'zbekiston Respublikasi Qonuni (O'RQ-899) bilan kriptovalyuta savdosi faqat litsenziyaga ega milliy provayderlar, ya'ni kripto-birjalar va kripto-do'konlar orqali amalga oshirilishi mumkin. Boshqa usulda kriptovalyuta oldi-sotdi qilish taqiqlanadi.
Telegram orqali yoki xorijiy platformalarning (Binance, Bybit kabi) P2P bo'limlarida USDT'ni «qo'ldan» sotish yoki sotib olish Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning (MJtK) 155-4-moddasida belgilangan huquqbuzarlik hisoblanadi va buning uchun ma'muriy javobgarlik kelib chiqadi.
Huquq-tartibot organlari P2P-treyderlarni qanday aniqlaydi? Amaliyotda IIV Kiberxavfsizlik markazi, DXX va Bosh prokuratura asosan uchta usuldan foydalanadi.
1. Nazorat xaridi («operativ eksperiment»). Xodimlar Telegram yoki P2P-platformalardagi e'lonlar orqali mijoz sifatida murojaat qiladi. Karta rekvizitlari olingach yoki naqd pul topshirish uchun uchrashuv belgilangach, jarayon ashyoviy dalillar bilan rasmiylashtiriladi.
2. Bank kartalari monitoringi (Uzcard / Humo). Qisqa vaqt ichida turli jismoniy shaxslardan o'nlab bir xil to'lovlar kelib tushishi shubhali operatsiya sifatida belgilanadi, hisoblar bloklanadi va ma'lumotlar surishtiruv organlariga yuboriladi.
3. Kriptobirjalar va «iflos» tranzaksiyalar tahlili. Firibgarlik yo'li bilan jalb qilingan yoki o'g'irlangan mablag'lar zanjiri tekshirilganda, P2P orqali shu mablag'ni qabul qilgan treyderlar ham sherik sifatida javobgarlikka tortiladi.
Geografiya va hajm: 50 dollardan millionlargacha. Toshkent shahrining tuman sudlaridan (Chilonzor, Mirzo Ulug'bek, Yunusobod) boshlangan amaliyot butun respublikaga — Buxoro, Samarqand, Navoiy va Farg'ona vodiysiga kengaydi.
Ommaviy segment: jarayonga jalb qilinganlarning asosiy qismini 18–26 yoshdagi talabalar va yoshlar tashkil etadi. Ularning ko'pchiligida operatsiya summalari 50–500 AQSh dollari (bir necha million so'm) atrofida bo'lgan.
Yirik operatsiyalar: katta aylanmaga ega ayirboshlovchilar ham nazoratga olingan. Xususan, Buxoro viloyatida voyaga yetmagan shaxsning xorijiy birjadagi jami P2P aylanmasi 2,6 mln dollardan (34 mlrd so'm) oshgani aniqlangan. Bu holat bo'yicha Jinoyat kodeksining 278-8-moddasi 3-qismi bilan jinoyat ishi qo'zg'atilgan va jamoatchilikda katta rezonans bo'lgan.
Qo'lga olingandan so'ng nima bo'ladi? Ma'muriy qamoq: MJtK 155-4-moddasi bo'yicha sudlar ko'pincha jarima bilan cheklanmasdan, 15 sutkagacha (amaliyotda odatda 3 sutkadan 15 sutkagacha) ma'muriy qamoq tayinlaydi.
Texnika va hisoblarni musodara qilish: huquqbuzarlik quroli sifatida telefon (iPhone, Samsung va h.k.) davlat foydasiga musodara qilinadi. Kriptoaktivlar va bank kartalari ham musodara qilinadi.
Jinoiy javobgarlik xavfi: ma'muriy jazodan keyin bir yil ichida huquqbuzarlik takrorlansa, ish Jinoyat kodeksining 278-8-moddasi bo'yicha ko'riladi. Yirik miqdorda yoki guruh bo'lib qilingan savdo uchun birinchi marta ham jinoiy javobgarlik — 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, alohida yirik miqdorda yoki uyushgan guruh tomonidan qilinganda esa 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan.
Manbalar: Lex.uz (O'RQ-899), UzDaily
Yangiliklar ma'lumot uchun berilgan va investitsiya tavsiyasi emas. Kriptovalyuta bilan faqat O'zbekistonda litsenziyaga ega provayderlar orqali ishlang.